WWW.DISSERS.RU

БЕСПЛАТНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА

   Добро пожаловать!

Pages:     | 1 |   ...   | 133 | 134 || 136 | 137 |   ...   | 155 |

Важную роль в становлении религиозного свободомыслия на Беларуси в это время оказала Реформация. Возникший, в свою очередь, в культурном контексте Реформации протестантизм существенно снизил статус Церкви, лишил ее монополии на толкование Священного писания. Более радикальными взглядами по сравнению с Ф. Скориной отличался С. Будный. Само название его труда «Оправдание грешного человека перед богом» свидетельствует в пользу этого тезиса. Это пример большого гражданского мужества автора. С помощью родного языка Будный хотел «истинной» веры своему народу, отстаивая право человека на свободу совести в вопросах религии. Свободомыслие белорусского гуманиста проявилось также в критике библейских текстов, в чем выражалось прогрессивное требование эпохи – установление приоритета разума над верой.

Сочинения С. Будного и его идеи оказали значительное влияние на деятельность В. Тяпинского. Издание на белорусском языке лютеранского катехизиса ознаменовало собой стремление просветителя-гуманиста пробудить национальное самосознание народа. Его возрождение Тяпинский видел в распространении просвещения. В предисловии к работе Тяпинский подверг резкой критике духовенство, выступающее противником науки и образования.

Высшей целью человека, по мнению Тяпинского, есть служение «отчизне»: «был готов, если она до конца згинет, з нею згинуть, альбо если будеть выдвигнента – з нею выбринуть» [2, с. 90]. Белорусский гуманист не абсолютизировал свободу, но трансформировал ее понимание в идею социального служения.

В это же время происходило юридическое просвещение белорусского народа в связи с появлением всемирно известных двух Статутов ВКЛ 1566 и 1588 годов. Линию просвещения в общественно-гражданском направлении осуществлял Лев Сапега, который считал, что любой гражданин своего отечества должен знать свои права, понимать их, а исходя из этого знания, быть уверенным в своих обязанностях.

В пользу знания и разума по отношению к вере изложены мысли Казимира Лыщинского в его труде «О несуществовании Бога». Отрицание существования Бога – основное и высшее достижение атеистической мысли как самого Лыщинского, так и его времени. Отвергнув Бога как творца Вселенной, Лыщинский не считал незыблемым и существующий общественный порядок. В этом же трактате философ высказал предположение о выполнении религией социальных заказов власть имущих.

Следует отметить, что новые явления европейской культуры и общественнополитической мысли в Беларуси проходили своеобразную адаптацию с учетом ее национальных традиций. Критика христианских идей личного Бога и творения мира из ничего, а также утверждение приоритета естественного света разума по отношению к вере достойно вписали белорусскую философскую мысль в рамки европейской культуры эпохи Возрождения. Одной из интеллектуальных заслуг плеяды белорусских мыслителей того времени явилось предвосхищение начала эмансипации индивидуального человеческого разума, его попытка обрести автономию в отношении господства веры.

Литература 1. Скарына, Ф. Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія. – Мінск, 1990.

2. Из истории философской и общественно-политической мысли Белоруссии. Мінск, 1962.

ДА ПЫТАННЯ ВЫВУЧЭННЯ ФІЛАСОФСКАЙ СПАДЧЫНЫ ЎНІЯЦКАЙ ЦАРКВЫ Ў БЕЛАРУСІ А.А. Суша Культурная спадчына мае выключнае значэнне для кожнага цывілізаванага народа, для ўзроўню яго самапавагі, гонару за ўласныя культурныя набыткі і дасягненні. Значная частка культурных багаццяў Беларусі звязана сваім паходжаннем з уніяцкай царквой, якая ўзнікла на беларускіх землях больш за чатырыста гадоў таму, мела шырокае пашырэнне ў XVII – пачатку XIX ст. і значны ўплыву на тагачаснае беларускае грамадства. У той жа час спадчына ўніяцкай царквы дасюль не атрымала належнага навуковага асэнсавання, што павышае актуальнасць правядзення даследаванняў, прысвечаных яе ідэнтыфікацыі, уліку і вывучэнню. Асабліва гэта тычыцца даследавання багатай філасофскай спадчыны ўніяцкай царквы ў Беларусі, якая яшчэ толькі пачынае вывучацца. Можна вызначыць шэраг праблемных момантаў, якія шкодзяць паўнацэннаму яе вывучэнню.

1. Агульная нераспрацаванасць гісторыі уніяцкай царквы. Не ведаючы гістарычнага шляху ўніяцкай царквы, вельмі складана аналізаваць яе культуратворчую дзейнасць, у т.л.

вывучэнне філасофіі ва ўніяцкіх навучальных установах, выданне навуковых і навучальных прац філасофскага характару, збіранне і чытанне адпаведнай літаратуры ва ўніяцкіх бібліятэках і г.д. Даследаванні, прысвечаныя гісторыі ўніяцкай царквы, яе адукацыйнай, выдавецкай, навуковай дзейнасці, вызначаюцца нешматлікасцю і фрагментарнасцю. У Беларусі абаронена толькі адна доктарская дысертацыя адпаведнай тэматыкі, не існуе даведачных выданняў, прысвечаных уніяцкай царкве. У некаторай ступені такі недахоп айчынных навуковых даследаванняў можа быць кампенсаваны за кошт работ навукоўцаў з Польшчы, Украіны і іншых краін. Аднак, беларускі матэрыял у гэтых работах адлюстраваны недастаткова.

2. Катастрафічны недахоп комплексных навуковых работ менавіта па інтэлектуальнай культуры ўніяцкай царквы. Каб знайсці неабходныя звесткі, часта даводзіцца звяртацца да публікацый, толькі часткова звязаных з уніяцкай кніжнасцю. Гэта могуць быць даследаванні па гісторыі беларускай філасофіі, навукі, літаратуры, кніжнай культуры адпаведнага перыяду; даследаванні, прысвечаныя асобным творам і канкрэтным творцам, тым ці іншым інтэлектуальным асяродкам (манастырам, кансісторыям, школам, семінарыям і акадэміям).

3. Прадузятасць і неадназначнасць трактовак ролі ўніяцкай царквы ў культурных працэсах канца XVI – пачатку XIX стст. Нярэдка ідэйныя перакананні аўтараў накладвалі адбітак на форму падачы гісторыі інтэлектуальнай культуры ўніяцкай царквы. Калі дарэвалюцыйныя даследаванні ставілі за мэту дыскрэдытацыю любой дзейнасці царквы ў сферы культуры, то многія савецкія аўтары стараліся наогул не ўзгадваць пра ўніяцкую царкву. Праблема застаецца часткова актуальнай і сння.

4. Нявызначанасць крытэрыяў суаднясення помнікаў філасофскай думкі Беларусі з уніяцкай царквой. Сярод такіх крытэрыяў можна назваць: узнікненне твораў ва ўніяцкіх асяродках (манастырах, адукацыйных установах, епархіяльных і мітрапалічых структурах) і стварэнне іх прадстаўнікамі ўніяцкага кліру. Частковае дачыненне да філасофскай спадчыны ўніяцкай царквы маюць таксама працы, якія захоўваліся ва ўніяцкіх кнігазборах альбо былі падрыхтаваны для патрэб уніяцкай царквы ці былі вынікам грамадскага абмеркавання тых ці іншых праблем, ініцыяваных царквой. Аднак нават пры дакладна вызначаных крытэрыях ідэнтыфікацыі філасофскіх помнікаў як уніяцкіх пры правядзенні аналізу канкрэтных прац нярэдка ўзнікаюць сур’зныя цяжкасці. Напрыклад, некаторыя праблемы выклікае ідэнтыфікацыя прац, зробленых неуніяцкімі аўтарамі з мэтай папулярызацыі ідэі царкоўнай уніі. Як прыклад можна назваць выдадзены Пятром Скаргай у 1577 г. у Вільні і перавыдадзены ў 1590 г. у Кракаве багаслоўскі трактат «Аб адзінстве царквы божай пад адным пастырам…». Безумоўна, такія працы звязаны з інтэлектуальным жыццм узніклага неўзабаве ўніяцкага асяроддзя, аднак каб называць іх уніяцкімі падстаў недастаткова.

Урэшце цяжкасць выклікае таксама сінкрэтычны міждысцыплінарны характар многіх твораў, што ўзніклі ва ўніяцкім асяроддзі, магчымасць аднесці іх і да філасофскіх, і да багаслоўскіх, і да літаратурных, і да навуковых работ.

5. Нявызначанасць крытэрыяў для вылучэння беларускіх помнікаў з агульнай спадчыны ўніяцкай царквы. У часы афіцыйнага існавання ўніяцкай царквы на нашых землях (1596–1839 гг.). Рэспублікі Беларусь не існавала. Беларускія землі ўваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, а потым – Расійскай імперыі. Немагчыма абмежавацца і тэрыторыяй сучаснай Беларусі, бо ў такім разе па-за беларускай спадчынай застануцца працы, што ўзніклі ці былі выдадзены ў такіх буйных цэнтрах айчыннай культуры, як базыльянскія манастыры ў Вільні і Супраслі. У той жа час многія помнікі ствараліся беларускімі аўтарамі-ўніятамі па-за межамі Рэчы Паспалітай (напрыклад, у Рыме). Урэшце, надзвычай складана правесці мяжу паміж беларускай і ўкраінскай спадчынай уніяцкай царквы, бо многія уніяцкія аўтары лічацца і беларускімі, і ўкраінскімі культурнымі дзеячамі. У такой сітуацыі мы можам казаць пра агульную кніжную спадчыну.

6. Адсутнасць поўных анталогій, хрэстаматый, зводаў помнікаў беларускай філасофскай думкі, дзе была б паўнацэнна прадстаўлена спадчына ўніяцкай царквы. Калі ў асобных анталогіях і сустракаюцца помнікі філасофскай думкі, якія паходзяць з уніяцкага асяроддзя, то пра гэта паходжанне, звычайна, нават не згадваецца. А між тым наяўнасць такіх зводаў дазволіла б атрымаць комплекснае прадстаўленне пра філасофскую спадчыну уніяцкай царквы, ацаніць яе аб’ем і значэнне, навуковыя і мастацкія якасці.

7. Фізічнае знішчэнне многіх помнікаў як падчас існавання царквы, так і на працягу больш чым 170 гадоў пасля яе ліквідацыі. Ад многіх грэка-каталіцкіх выданняў і рукапісных прац засталіся толькі апісанні ці згадкі. Так напрыклад, Іпація Пацея, аднаго з найбольш вядомых дзеячаў царквы, лічаць аўтарам некалькіх прац на старабеларускай і польскай мовах, якія не захаваліся альбо дасюль не выяўлены: «Размова Берасцейца з братчыкам» (1604), «Ерасі, невуцтва і палітыка папоў і мяшчан віленскага брацтва» (1608) і некаторых іншых. Апрача мэтанакіраванага знішчэння па ідэйных прычынах многія помнікі гінулі ў полымі войнаў, пажараў, разбураліся ад дрэнных умоў захавання, знішчаліся ад няўвагі і незапатрабаванасці. Таму да нас дайшла толькі нешматлікая частка спадчыны ўніяцкай царквы.

8. Нязначная прысутнасць помнікаў у айчынных зборах. Пераважная большасць уніяцкіх помнікаў філасофскай думкі сння знаходзіцца па-за межамі нашай дзяржавы, што стварае значныя перашкоды для іх вывучэння. Беларускія даследчыкі вымушаны звяртацца да замежных збораў, вывучаць іх, аналізаваць вялікую колькасць замежных публікацый пра новыя знаходкі, вывучаць каталогі бібліятэк, музеяў і архіваў. Але і айчынныя кніжныя калекцыі яшчэ зусім недастаткова вывучаны.

9. Шматмоўнасць помнікаў філасофскай спадчыны ўніяцкай царквы ў Беларусі. Пры ідэнтыфікацыі спадчыны ўніяцкай царквы мы не можам арыентавацца і на нейкі канкрэтны шрыфт ці мову. Калі асноўная частка прац, што ўзніклі ў праваслаўным асяроддзі Беларусі і Расіі ў XVI–XVІІІ стст., пісаліся і друкаваліся кірыліцай на царкоўнаславянскай мове, а каталіцкіх – лацінкай на лацінскай ці польскай мове, то помнікі ўніяцкай царквы ў гэтым сэнсе носяць шмат больш стракаты характар. Яны пісаліся і кірыліцай, і лацінкай; выдаваліся на царкоўнаславянскай, старабеларускай, польскай, лацінскай, нямецкай, французскай, італьянскай мовах. Такая моўная разнастайнасць выклікае сння апрача іншага шэраг праблем у расчытанні і аналізе твораў беларускімі даследчыкамі.

Такім чынам, перад даследчыкамі філасофскай спадчыны ўніяцкай царквы ў Беларусі стаіць шэраг праблем. Толькі іх асэнсаванне можа дазволіць правесці паўнавартасную ідэнтыфікацыю і ўлік асобных помнікаў, а пасля – і прыступіць да іх паўнацэннага даследавання.

КОНЦЕПЦИЯ «КРИВИЧСКОГО ВОЗРОЖДЕНИЯ» ВАЦЛАВА ЛАСТОВСКОГО:

ОПЫТ ФИЛОСОФСКО-ТЕОРЕТИЧЕСКОЙ РЕКОНСТРУКЦИИ И.Б. Михеева Научная и общественная деятельность Вацлава Ластовского (1883–1938) имела большое влияние и резонанс в современную ему эпоху. Он был не только харизматичным общественно-политическим деятелем и главой правительства Белорусской Народной Республики, но и талантливым историком, языковедом, писателем и публицистом. Ластовский вел обширную переписку с рядом европейских ученых и общественных деятелей, с 1928 г. являлся академиком АН Беларуси и, по мнению ряда исследователей, был ярким ученымэнциклопедистом. Платформой и манифестом позиции Ластовского в отношении прошлого и будущего белорусского народа, его государственности, религиозной жизни, национального самоопределения и принципов сосуществования с ближайшими геополитическими соседями являлся издаваемый им с 1923 по 1927 гг. журнал «Крывіч». Свое же концентрированное выражение авторские взгляды получили в концепции кривичского возрождения, в рамках которой могут быть эксплицированы два проблемно-тематических блока, условно обозначаемые как «модель национальной истории» и «проект национального возрождения».

Модель национальной истории Ластовского базируется на комплексном анализе белорусской культуры в исторической перспективе с констатацией ее трагического прошлого и кризисного настоящего, что обнаруживает в ее авторе решительного и бескомпромиссного борца за скорейшее и радикальное национальное возрождение. Всю ответственность за плачевное положение дел в культуре Ластовский налагает на экспансионистскую политику ближайших соседей – России и Польши, ответственных за столетнюю полонизацию и последовавшую за ней двухсотлетнюю русификацию белорусских земель [1, с. 354–359]. Свою же убежденность в самодостаточном потенциале культурного развития «кривского народа» и насильственном (колонизаторском) характере польских и русских влияний на него автор ярко демонстрирует в предлагаемой им периодизации белорусской истории. В ней он выделяет четыре этапа, с которыми связана, в том числе, четырехфазная динамика национального этнонима и национально-культурного упадка [там же, с. 364–365].

Pages:     | 1 |   ...   | 133 | 134 || 136 | 137 |   ...   | 155 |



© 2011 www.dissers.ru - «Бесплатная электронная библиотека»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.