WWW.DISSERS.RU

БЕСПЛАТНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА

   Добро пожаловать!

Pages:     | 1 |   ...   | 188 | 189 || 191 | 192 |   ...   | 193 |

Купала пастуліруе адказнасць асобы за трагедыі соцыуму. Выкарыстоўваючы сцвярджэнні філосафаў Зіммеля і Дыльтэя, можна сказаць, што для яго жыцц – гэта плынь перажыванняў, але культурна-азначаных. Творца не можа быць за межамі культуры, аднак калі існаванне чалавека – гэта драма свабоды («Было ж жыцц мне – узаконены прыгон» («На суд»), то ўсім сваім жыццм н пачынае фарміраваць сва бачанне сэнсу быцця ў несвабодзе. «Праступак, суддзі, мой: я сэрца, сэрца меў!» – гаворыць герой Купалы, а за гэтымі словамі жаданне быць чалавекам у людскім свеце.

Асаблівасцю творчага самараскрыцця Купалы з‘яўляецца жаданне ўбачыць свет адзіным, неразарваным, несупярэчлівым, і гэтае жаданне пульсуе ў кожным роздуме паэта.

Унутраная адрознасць, дыскрэтнасць, шматвобразнасць свету супрацьпастаўляецца рэальнасці сэнсавай, напоўненай прагрэсіўным рухам і мэтазгоднымі пераменамі. Аднак падобная рэальнасць на пачатку ХХ ст. магла існаваць толькі ў рэальнасці свядомасці. Своеасаблівым прататыпам вольнай краіны паўстае «вялікі свет» у вершы Янкі Купалы «На вялікім свеце…».

Дадзены верш – яскравы прыклад міфалагізаванага падыходу да гісторыі, у якой заўсды існаваў і існуе ідэальны вобраз грамадства. Анталагічная сутнасць экзістэнцыялізму ўзводзіцца менавіта на існаванні аб‘ектыўнага быцця ў сабе, што ў дадзеным творы ілюструецца ў ідэі «вялікага свету» з панаваннем вялікіх багаслоўскіх ідэй ва ўзаемаадносінах людзей. Сапраўдны свет далкі да ідэальнага, «і толькі чалавечая існасць уносіць у гэту інэртнасць творчы, пазітыўны пачатак-дзеянне: хаос пачынае сапраўды набываць упарадкаванасць толькі праз чалавечае "Я", якое пераўтварае яго і ставіць у залежнасць ад сябе, надаючы яму значымасць» [3, c. 325]. «Вялікі свет» для Купалы – ідэальная структура светабудовы, і з кожным новым творам н мадэлюе гэты «свет» у розных яго варыяцыях, каб наблізіць ідэал да сябе, абжыць у рэфлексіях гэту ўтапічную краіну святла і радасці. Для яго канфлікт «Я – быцц» звязаны з пабудовай несвабоднага самабыцця ў несвабодным грамадстве.

Атаясамліванне «Я – бацькаўшчына» ў спосабах быцця становіцца не проста лозунгам, а і сутнасцю самаідэнтыфікацыі асобы ў цэлым: «І калі здзекваецца нада мною хтосьці – / Над Бацькаўшчынай здзекваецца н май, / Калі ж над й – мяне тым крыўдзіць найцяжэй» («Бацькаўшчына»). Анталагічная глыбіня гэтага жыццвага крэда грунтуецца на філасофскім рацыяналізме з яго верай у моц розуму і разумнага ў свеце. Аднак падобная абсалютызацыя адносін «Я – свет» не жадае знацца з крытычным падыходам да жыцця і прагматызмам людскіх дачыненняў. І як трапна заўважыў І. Навуменка, «матывы інэртнасці, грамадскай пасіўнасці роднага народа, яго абыякавасці да павеваў прагрэсу, разладу паміж паэтам, рэвалюцыйным правадыром, які ўсім асабістым ахвяруе дзеля шчасця народа, і народам, які не хоча гэтай ахвяры прыняць, нават падчас не заўважае яе, – матывы гэтыя досыць адчувальныя ў паэзіі Купалы, яны перарастаюць у трагічную сваім гучаннем тэму марнасці намаганняў асобы, няхай сабе выдатнай, выключнай, перайначыць свет, перарабіць жыцц на справядлівых, гуманных пачатках. Рамантычна-трагічныя матывы разладу паміж асобай і масай, рэвалюцыйным правадыром і народам і ў лірыцы, і ў драматызаваных творах перарастаюць у адкрыта трагічную тэму непрымання жыцця» [1, c. 132].

Да такога трапнага вызначэння Навуменкам трагедыі Купалы можна дадаць наступнае:

тып экзыстэнцыявання самога паэта і яго лірычнага героя грунтуецца на прымаце ідэі над жыццм. Купала апярэдзіў свой час у вызначэнні траекторый руху грамадскага строю: як і экзістэнцыялісты, н верыў, што дух асобы, вызвалены ад догмаў прыгнту, зможа падняць чалавека над будзннасцю і далучыць яго да быцця. Аднак яго паэтычныя тэорыі заставаліся толькі рамантычнымі міфамі, насычанымі няздзейсненымі ілюзіямі. Ідэі рацыяналізму, узбуйненыя сілай эмоцыі, пакладзены ў аснову філасофіі Янкі Купалы. І менавіта ідэалістычная прырода яго веры ў народ дазваляе нам гаварыць пра тое, што яго універсальныя тэорыі сць вынік працы свядомасці, накладзены на гістарычна абумоўлены вынік сацыяльнай практыкі людзей, – хаця яны і не маглі змяніць рэчаіснасці. У ацэнцы яго паэтычнай канцэпцыі «Я – народ» можна смела карыстацца сцверджаннем наміналізму, што агульныя паняцці сць тварэнне розуму, бо існуюць толькі адзінкавыя рэчы. Сапраўды, заклікі Купалы не знайшлі свайго адрасата ці суб‘екта, які мог бы іх рэалізаваць у тым часе, аднак яны павялі за сабой наступныя пакаленні.

Такім чынам, чалавечая драма, пазбаўленая пазітыўных гістарычных традыцый у вырашэнні лсу адзінкі і ўсяго народа і перспектыў на будучыню, адлюстраваная ў паэзіі Янкі Купалы, пераўтвараецца ў трагедыю вечнага пошуку, вечнай тугі па недасягальнаму ідэалу чалавечых узаемаадносін. Гэтая туга прасяквае шматлікія творы Купалы, пазіцыянуючы анталагічную сутнасць экзістэнцыяльнай свядомасці паэта. Канструкцыя чалавечага лсу і сэнсу чалавечага жыцця ўкладваецца ў апазіцыю «Я – быцц» па прынцыпу неразумнасці і бессэнсоўнасці свету, у якім існуе чалавек «страдающий».

Літаратура 1. Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя. У 4 т. Том 1. 1901–1920 гг. – Мінск, 2001.

2. Перцев, А.В. А. Шопенгауэр: жизнь философа и философия жизни // Homo philosophans. Сборник к 60-летию профессора К.А. Сергеева. Серия «Мыслители», выпуск 12. – СПб., 2002.

3. Сартр, Ж-П. Экзистенциализм – это гуманизм // Сумерки богов. – М., 1989.

СОЦИАЛИЗАЦИЯ ЛИЧНОСТИ ГЛАВНОГО ГЕРОЯ ПОЭМЫ Я. КОЛАСА «НОВАЯ ЗЯМЛЯ» Л.Н. Попова Идея развития личности – ключевая в педагогике, психологии, философии. Социализация, вхождение индивида в социальную среду, в результате которой личность усваивает систему норм и ценностей, – процесс сложный и неоднозначный. Этот процесс мы рассмотрим на материале поэмы «Новая зямля», произведения, созданного классиком белорусской литературы Я. Коласом в период с 1908 по 1923 гг. В поэме нашли отражения события 90-х годов XIX в., экономическое и политическое положение крестьянства конца XIX – начала XX столетия Художественный вымысел не может стать препятствием в наших изысканиях, т.к. в основу поэмы положен автобиографический материал: воспоминания детства Константина Мицкевича. Актуальность наблюдений несомненна, т.к. феномен творческой личности Я. Коласа неисчерпаем. В художественном мире поэмы Михал – личность социально зрелая. Автор не прослеживает путь развития и становления героя с раннего детства. Но, пытаясь найти ответ на вопрос, в какой социальной среде развивалась личность Михала, следует обратиться к биографии самого писателя. По материнской линии Коласа колоритной фигурой был дед Юрка Лсик, человек грамотный, авторитетный, принципиальный, красноречивый, любящий правду, умный и трудолюбивый, приятный и веселый, в компании запевала и танцор [1, с. 12]. Дом его гостеприимный, несмотря на то что семья была многодетная (десять детей). В поэме образ деда Юрки, тестя Михала, обрисован с теплотой и любовью (глава «Дзедаў човен»). Это человек старого склада, хозяин, мастак в рыбной ловле, «сталы і разумны, разважлівы і ўдумны; Калі што скажа, то да ладу» [2, с. 89]. Против «крыўды і махлярства», за правду он «Адзін на ўсіх пайсці гатовы» [2, с. 90]. Дополняет его портрет еще одна деталь: любяць дзеда Юрку ўнукі. По отцовской линии Коласа дед Казимир Мицкевич имел семеро детей. На бедных песчаных землях (в поэме это «бязгнойная, пустая, / Зямлі валока была тая») поднимал он семью. В браке отец поэта Михал и мать Ганна (в поэме имена не изменены) взрастили девять детей. Такова первичная реальность, рождающая реальность художественную.

Роль семьи как институт социализации неоценима. В крестьянской, как правило, многодетной семье соблюдались традиции отцов и дедов, культурные нормы, этикет; ведущим методом при этом был личный пример родителей. Семейное воспитание осуществлялось в духе народной педагогики, важнейший принцип которой сегодня можно назвать гуманистическим:

их «ніколі не сціскалі»; действенной чертой ее являлась связь с жизнью. Ежедневно собираясь за столом, «елі дружна, не драмалі». Даже в воскресный день «кожны дзелам быў заняты» [2, с. 25]. Необходимым в крестьянской среде было трудовое воспитание, которое тесным образом было связано с нравственным: младшие тешились гульню, старшие дети выполняли свои обязанности по хозяйству, постигали основы наук с домашним учителем (дарэктарам). Относясь к шалостям с пониманием, взрослые примиряли детей, «замацоўвалі так згоду: / – Ну, пацалуйцеся-ж вы з браткам! / І ўс йшло зноў сваім парадкам» [2, с. 24]. Дружно работали и с аппетитом ели, особенно налегали на «аладкі». «Блінцы, аладкі, верашчака, скваркі, тварог, запраўлены смятанай» – сиволизируют лад и благополучие крестьянской семьи. «Наздраватыя аладкі на ўслон шпурляліся», намазывались здорам, мялись. «Аладкі грэцкія кроілі ў квадраты, з аладак дзядька рабіў трубку, чтобы зачерпнуть жидкое; бралі па аладцы/ І аж пацелі…» [2, с. 24].

Для домашних животных – это тоже лучшее лакомство: Антось «Таксу кліча,/ Кусок аладкі ў нос й тыча» [2, с. 159]. Даже на голове у Михала аладка-шапка. Природосообразность воспитания как выражение народной мудрости – неотъемлемая часть в семье лесника: «Мой родны кут, як ты мне мілы!.. Забыць цябе не маю сілы!..» Красота природы, эстетическое ее созерцание формирует эстетическое отношение к миру, к людям. В час косьбы, например, «Сама багіня-чараўніца, / Ўзышла на неба і міргнула,/ Расу ў брыльянты абярнула,/ Глядзіць прыветна, ўсіх кахае, / …І песціць шчыра ўсіх, як матка /…Хіба забудзеш міг той, братка» [2, с. 224].

В осуществлении жизненной цели найти свое место в жизни, прыдбаць свой кут, разжыцца ўласнаю зямлю перед Михалом возникает ряд препятствий. Скопить деньги, распорядиться отцовским наследством, оформить ссуду в банке, заняться поисками земли, попав в город, преодолеть бюрократические препоны и др. – это одновременно еще и разнообразие возможностей для усвоения социального опыта, который помогает индивиду обрести свою социальную сущность. Самореализуясь, герой поэмы постепенно осваивает новые для себя социальные роли: мужа, отца, брата, подчиненного, покупателя земли и др., расширяющие возможности индивида как субъекта деятельности. В социальном пространстве поэмы Михал, проявляя гражданскую активность, не хочет мириться с несправедливостью вокруг, в своих суждениях часто резок: «І перад панскім розным збродам,/ Цярпеннем скованы, як лдам!» [2, с. 75]. За панскую адплату и произвол Михал публично послает в адрес и службы, и пана проклятия, давая волю чувствам: «Хоць раз, да добра агрызнуўся!» [2, с. 87]. Наблюдая, как паны унижают простой люд, он проникается нестерпимыми чувствами: «Цярпі! Чаму Дакуль цярпенне / …Няўжо ўвесь век жыць з панскай ласкі» [2, с. 98]. Характеристика панам дана в экспрессивной стилистике: «яны без сэрца і сляпыя», не видят «рубяжоў свае пасады», «ляснічы-змей» «жывым грызе сваю ахвяру» [2, с. 104]), кат-змей, злыдня, злачыняц, сабача морда, гад шалны; при других обстоятельствах «пан быў злы, паганы, / І звераваты, надзіманы. / І мух не мала меў у носе», он имеет «ледачы нораў, лае цяжка» [2, с. 77] – это народный разговорный язык.

Брат и жена, проявляя полную згоду и единодушие: «І маладзец, – гаворыць жонка; І дзядька моцна абурыўся» [2, с. 88], – искренне поддерживают Михала в этом.

В социальном пространстве у Михала много контактов, в результате общения с людьми социализация личности углубляется и расширяется. В семье Михала отношения дружеские будь то «Раніца ў нядзельку», «За сталом», «На першай гаспадарцы», «Каля зямлянкі» или на «Каляды», на «Вялікдзень». Автор говорит: «Жывуць, цярпліва долю смычуць / І крыж нясуць мужычы ціха, / Дабра не бачачы з-за ліха» [2, с. 48]. «У хаце добры лад і згода» [2, с. 177] накануне важнейшего христианского праздника, на Каляды. Совместной деятельностью, подготовкой к Калядам в семье охвачены все: дети навуку прыпыняюць, дарэктар (их учитель) от радости поет, дядька Антось отправляется на зимнюю рыбалку, Михал доставляет в княжеский замок грибы, рыбу, зайцев. К святому вечеру готовится куцця, достается мак (у церле н пацрты), мядок для киселя, приносится из лесу ялінка, на которую вешают арэхі и цукеркі. Стол также накрывают все вместе, садятся за стол по порядку, и появляется перед каждым главное блюдо христианского праздника: «прад сабой кладуць аладку» [2, с. 177]. Важнейшим пожеланием друг другу в такой вечер звучат слова: «Няхай дае бог лад у хате» [2, с. 178]. На Вялікдзень, главный христианский праздник, в доме лесника живет лагоднасць, згода і павага [2, с. 203]. Не только люди, но и природа «паважнасць свята адчувае, / З людьмі жыве супольна, згодна» [2, с. 205], а это высшая степень единения всего сущего В заключение поэмы, попав в «чужое» пространство, герой с болью в душе понимает, что «тут – адзін, бо ўсе чужыя» [2, с. 256], чиновники у него вызывают страх. «Их» им имя.

«"Iх" – нешта злое, цемень-сіла, / "Iх" – гэта тое, што варожа / І ў рог барані сагнуць можа» [2, с. 259]. В «чужом» социуме трудно выработать определенную стратегию. Городская жизнь воспринимается Михалам как мітусяніна, а еще точнее, «пахібкі матухны-прыроды». В главах «Па дарозе ў Вільню», «Дзядька ў Вільні», «На замкавай гары», «Смерць Міхала» главный герой – человек, претерпевший качественные изменения в психике. Философское предсмертное обобщение, уходящего в небытие, вырывается из его уст: «Міхал пачуў, што н – пылінка,/ А век людскі – адна хвілінка» [2, с. 278]. Образ «Я» Михаила складывался на протяжении всей его жизни под воздействием многочисленных социальных влияний. В развитии самосознания героя процесс социализации достиг своего наивысшего уровня. Состояние удовлетворенности и покоя охватывает его перед смертью: «Бог не судзіў мне бачыць волі / І кідаць зерні ў свае ролі… Зямля…Зямля…туды, туды, брат» [2, с. 287].

Литература 1. Міцкевіч, У. З роднага кута – Мінск, 1964.

2. Якуб Колас. Збор твораў у сямі тамах. – Мінск, 1952. – Т.4.

Pages:     | 1 |   ...   | 188 | 189 || 191 | 192 |   ...   | 193 |



© 2011 www.dissers.ru - «Бесплатная электронная библиотека»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.