WWW.DISSERS.RU

БЕСПЛАТНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА

   Добро пожаловать!

Pages:     | 1 |   ...   | 183 | 184 || 186 | 187 |   ...   | 193 |

Ангелы предназначены для служения Богу и исполняют его с большой радостью, но по своей природе они не являются непорочными и, обладая свободной волей, могут отпасть от Бога, превратиться в злых духов. Ангелы предназначены также покровительствовать тем, кто ведет праведную жизнь, сопровождать их в иной мир, отделить добрых от злых на Страшном Суде. Чтобы выполнять свои многочисленные обязанности ангелы должны мгновенно перемещаться в пространстве, хотя они не вездесущи, как Бог. На современном языке их способ преодоления пространства можно назвать телепартацией. Но, как видим, в раннехристианской иконографии этот вопрос был решен с помощью крыльев, что соответствовало тогдашнему пониманию аэродинамики физичеких тел только как птичьего полета. К тому же, наличие крыльев позволяло художникам семантически разделить в библейских и евангельских сюжетах ангелов и святых праведников. В разных жанрах сакрального искусства крылья ангелов играют самые разнообразные роли: знаковую, символическую, композиционную, создают определенное эмоциональное настроение: триумфа, тревоги, радости, скорби. Это богатство духовных смыслов и оттенков чувств, создаваемое включением в изобразительный код ангелов, широко использовалось для сакрализации художественных произведений.

Иконография ангелов, как восточной, так и западной традиции, сопровождается рядом атрибутов. Среди них: так называемые слухи – свободные концы головных повязок-тороков, чтобы слышать волю Божию, лабарумы – штандарты с символом Христа или же сакральными текстами, зерцала – прозрачные сферы, посредством которых через отражение ангелы смотрят на Бога-Саваофа. Кроме того, в руках они могут иметь жезлы, посохи, свитки, венцы, факелы, трубы, цветы, мечи, луки, мерила, короны, медальоны с изображением Христа-Эммануила, разнообразные музыкальные инструменты и т.д. Образ ангела в произведении мог быть композиционным элементом второго плана или играть центрально-сюжетную роль.

Почитание ангелов вошло в практику христианской церкви с самого ее начала, но окончательно утвердилось после 2-го Никейского или 7-го Вселенского собора (787 г.), инициированным византийской императрицей Ириной, на котором был дан отпор иконобочеству. В это время получают распространение изображения ангелов в одеждах придворных византийского двора: парчевых долматиках, украшенных жемчугом и драгоценными камнями. В так называемый комниновский период X–XII вв., когда византийская культура, вместе с принятием христианства, оказала определяющее влияние на духовный мир Древней Руси, изображения ангелов приобрели характерный аскетизм, изящно очерченные «комниновские носы».

В средневековой латинской художественной традиции ангелы обычно были одеты в белые долматики (символ непорочности), иногда дополненные вертикальными красными полосами (клавами), символизирующими страдания Христа, каймой и перевязями (тальмахами). Тяжеловесная архитектура романских соборов расцветала мозаиками и фресками, скульптурной резьбой по натуральному камню, преимущественно в виде орнаментальных мотивов и тератологических изображений. Величественные готические соборы украшались многочисленными скульптурами королей, епископов, святых, но изображения ангелов были довольно редкими.

Для готики характерно преобладание вертикальных пропорций и разномасштабность изображений. Ангелы обычно представлены в меньшем масштабе, чем люди, причем это не дети, а взрослые персонажи. Одежды ангелов в искусстве Средневековья напоминали монашеские.

Сакральное искусство Нового времени сохранило почти метафизический образ антропоморфного ангела, но расширило спектр его типологических, композиционных и колористических вариантов. С усилением светского гуманистического начала и ориентацией на образцы античности в эпоху Возрождения в разных видах искусства получил распространение образ ангела в виде обнаженного ребенка с крылышками, т.н. путти, символизирующего в христианстве безгрешность младенчества, но имеющий, по существу, мифологический аллегорический контекст. Особенно широко образ ангела-путти начал использоваться в эпоху барокко в пышном декоре интерьеров католических соборов, выполненном в технике стукко (искусственного мрамора). Многочисленные изображения разнообразных хоров / чинов ангельских присутствуют в скульптурной пластике и сакральной живописи различных христианских конфессий, сосуществовавших в Великом княжестве Литовском. Небесным защитником этого государства, историческим ядром которого была территория современной Республики Беларусь, считался Архангел Михаил, начальник ангельского воинства, что определило распространненость и разнообразие его иконографии. Он изображался обычно в воинских доспехах с мечом или копьем, побеждающим символическое Зло: змея. беса, падшего ангела.

После разделов Речи Посполитой и присоединения белорусских земель к Российской империи изменились политические и религиозные ориентиры, а также стилистическое направление изобразительного искусства. В эстетике классицизма изображения крылатых юношеженственных сушеств чаще использовались как аллегории вдохновения, триумфа, славы или скорби. Период господства атеистической идеологии почти совсем низвел развитие сакрального искусства на наших землях. Возвращение к христианским истокам на рубеже 20–21 вв. привело к возрождению интереса к образу ангела, который в контексте современного изобразительного искусства несет неисчерпаемый творческий потенциал. Образ ангела трактуется современными художниками как источник духовности, символ вселенской гармонии, языковый код христианской культурной традиции. В 1996 г. около костела св. Симеона и Елены на площади Независимости в Минске освящена монументальная скульптурная композиция «Архангел Михаил, побеждающий Зло» (скульп. И. Голубев). Еще один вариант социальной адаптации образа ангела представлен в памятнике 1000-летию Бреста, открытом в 2010 г. Колонну монумента венчает фигура ангела (скульпт. А. Павлючук) в рыцарских доспехах, с цветком лилии и Крестом в руках вместо оружия. Этот символический симбиоз подчеркивает миролюбие города, не раз пострадавшего от иностранной агрессии. На этих примерах четко вырисовывается тенденция к сакрализации значимых произведений монументального искусства нашей страны.

ЭСХАТАЛАГІЧНЫЯ АРХЕТЫПЫ БЕЛАРУСКАЙ КЛАСІЧНАЙ ПАЭЗII У.М. Конан Эсхаталогія (ад грэчаскага eschatos – апошні і logos – вучэнне, паняцце) узнікла на сумежжы міфалогіі, філасофіі, тэалогіі, рэлігіі і, між іншым, дакладных, заснаваных на матэматычных разліках касмагоніі, тэрмадынамікі. Савецкая атэістычная навука (па сутнасці язычніцкая, бо асцерагалася і пагэтаму адмаўляла ўс, што датычылася вечнасці), «перадала» эсхаталогію рэлігіі. Паводле «Словаря иностранных слов» у савецкім выданні (1983 г.) эсхаталогія – гэта «учение о конце света, входящее составной частью во многие религии».

Агульная танальнасць савецкіх вызначэнняў эсхаталогіі павярхоўнае. Праўда, былі спробы пашырыць яе змест, уключыць у праблематыку эсхаталогіі не толькі вучэнне пра канец сусвету, але і пра асобнага чалавека, бо са смерцю канчаецца яго ўласны космас [1, с. 173]. Але гэтае дапаўненне не атрымала развіцця.

Постсавецкая «Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах» прызнае варыянтнасць эсхаталагічных уяўленняў. Але ізноў жа аднесла іх толькі да «рэлігійных светапоглядных сістэмаў».

Абойдзена асноўная крыніца эсхаталагічнага вучэння – Біблія, асабліва хрысціянскі Новы Запавет, яго завяршальная частка – Адкрыцц Яна Багаслова, або Апакаліпсіс [2]. Не закраналася і эсхаталагічная праблематыка этыкі і мастацкай творчасці. Арыгінальная манаграфія Мікалая Бярдзяева «О назначении человека: опыт парадоксальной этики» (1931 г.), дзе этычная праблематыка эсхаталогіі даследавалася ў кантэксце хрысціянскага экзістэнцыялізму, была выключана з сістэмы філасофскай адукацыі і сння застаецца невядомай большасці даследчыкаў. А якраз М. Бярдзяеў упершыню раскрыў парадоксы этыкі і, шырэй, нашай культуры ў святле эсхаталагічнай перспектывы. Дастаткова для пачатку толькі назваць некаторыя раздзелы яго кнігі:

«Возникновение добра и зла», «О критерии добра и зла», «Бог и человек», «Этика творчества», «Трагизм и парадоксальность нравственной жизни», «Любовь и сострадание», «Этика эсхатологическая», «Смерть и бессмертие», «Ад», «Рай», «По ту сторону добра и зла» [3, с. 319–320].

Яшчэ задоўга да гэтага падсумоўвання свай філасофіі М. Бярдзяеў у пачатку ХХ ст. выступіў у абарону паэзіі А. Блока, абвінавачанага ў святатацтве. «Творчество, – запярэчыў філосаф, – нужно для уготования Царства Божьего… служит уготованию Новой земли и Нового неба… Сами творческие блуждания человека имеют значение для уготования и преображения мира» [4, с. 105].

Жыцц і смерць, дабро і зло, быцц і небыцц, паміранне і ўваскрасенне – вось праблемы эсхаталагічнай этыкі і эстэтыкі. Не толькі жыцця чалавека, людской асобы, але і цэлых народаў, нацыяў, дзяржаваў, урэшце канчатковы лс усяго жыцця на зямлі. Яны ж заўсды былі ў фокусе ўвагі класічнай мастацкай культуры. А на этапе беларускага культурна-нацыянальнага адраджэння аказаліся ў фокусе цікавасці беларускай паэзіі. І найбольш – у творчасці Яна Луцэвіча (Янкі Купалы) і Канстанціна Міцкевіча (Якуба Коласа). Багатай, паводле эстэтычнага заглыблення ў гэтыя праблемы, была ў 1920–1930 гг. паэзія, проза і эстэтыка літаратурна-мастацкага згуртавання «Ўзвышша». Архетыпамі літаратурнай эстэтыкі паслужылі антычныя і біблейскія вобразы і сюжэты. Яшчэ раней, у ХІХ ст. засвоеныя і па-мастацку пераўтвораныя ў беларускім фальклоры.

Вітаісцкім сімвалам нацыянальнага адраджэння паслужыў біблейскі архетып жывой вады. Упершыню гэты сімвал адраджэння народа і ўваскрасення чалавека, знак Боскай творчасці згадваецца ў біблейскай кнізе прарока Ераміі, які казаў ад імя Творцы Сусвету: «Мяне, крыніцу вады жывой пакінулі…» (Ер. 2:13). Паводле прарока Езэкііля крыніца жывой вады сімвалізуе новую і святую зямлю, або рай (Ез. 47:8–12). У прароцтве Захарыі жывая вада – сімвал адраджэння народа пасля доўгіх гадоў «вавілонскага палону» і разбурэння яўрэйскай дзяржавы Вавілонскай імперыяй (Зах. 1–16). Паводле Новага Запавета, архетып жывой вады – гэта сімвал Боскага адкрыцця праз Ісуса Хрыста, пра што сведчыў сам Сын Божы: «А вада, якую Я дам яму, зробіцца ў ім крыніцай вады, якая пацячэ ў жыцц вечнае» (Ян, 4:14). Паводле Новага Запавету жывая вада сімвалізуе таксама Дух Святы (Ян, 7:37–38).

У заключнай кнізе Бібліі – прароцтве апостала Яна «Апакаліпсіс» сімволіка жывой вады набыла значэнне універсальнай боскай і людской творчасці – духоўнага перамянення Космасу і чалавека, Царства Боскага, усеагульнага ўваскрасення праведнікаў для вечнага жыцця. Грэшны сусвет згарэў у апакаліпсічных катастрофах. Яго духоўнае абнаўленне адбылося ў тысячагадовы, папярэдні да райскага быцця перыяд хрысціянскай тэнкратыі, пасля настае Царства Боскае – як у прароцтве апостала Яна: «І ўгледзеў я Новае Неба і Новую Зямлю, бо ранейшае неба і ранейшая зямля мінулі… І ўтрэ Бог кожную слязінку з вачэй іхніх, і смерці не будзе ўжо; ні плачу, ні енку, ні хваробы ўжо не будзе; бо ранейшае прайшло… Сасмягламу дам задарма з крыніцы вады жывой… І паказаў мне чыстую раку вады жыцця, светлую, як крышталь, якая выцякала ад трона Бога і Ягня… Спрагнены хай прыходзіць, і хто жадае, няхай бярэ ваду жыцця задарам». Вобраз ахвярнага Ягняці ў Новым Запавеце – гэта сімвал Ісуса Хрыста, які ахвяраваў сва зямное жыцц дзеля выратавання людзей [5, с. 1531–1534].

З уступнай часткі гэтага даследавання вынікае, што ў аснове эсхаталагічных сюжэтаў і матываў у класічнай літаратуры, у музыцы і іншых мастацтвах палягаюць вобразы і паняцці быцця і небыцця, жыцця і смерці, неба, пекла і нашай зямлі паміж імі; дабра і зла, красы і агіды, узнслага і нізкага, заняпаду і адраджэння, Бога і д‘ябла, Хрыста і антыхрыста, святасці і граху.

У разных мастацкіх варыяцыях яны самабытна выявіліся ў беларускім фальклоры, а найбольш – у жанрах чарадзейных казак, балад, у паданнях, у традыцыйных абрадах. Эсхаталагічныя сюжэты і матывы фальклору ўжо даследаваліся ў ранейшых маіх публікацыях [6, с. 67–227].

Класікі беларускай літаратуры добра ведалі фальклор. Не толькі з этнаграфічных зборнікаў, але непасрэдна ад яго стваральнікаў. Акрамя таго яны рана пазнаміліся з літаратурнай спадчынай сваіх папярэднікаў. Ян Луцэвіч добра ведаў польскую паэзію, асабліва «літвіна» (беларуса). Адама Міцкевіча. У пачатку ХХ ст. н пазнаміўся з паэзіяй сваіх папярэднікаў В. Дуніна-Марцінкевіча і Ф. Багушэвіча. Адам Міцкевіч пачынаў сваю паэтычную эсхаталогію ў традыцыі рамантычнай эстэтыкі. Працытую толькі адзін шэдэўр з цыклу яго вершаў «Да М.» [Марылі Верашчак] «Сон» у перакладзе на беларускую мову Язэпа Семяжона:

Калі прымусіць час сказаць «бывай», А ў сэрцы не пагасне жар кахання, – Пакінь без слоў, але не дабівай Мяне суровым словам – расставання.

Ты пры апошняй стрэчы ў гаі, Пакуль зара расой напоіць руту, Апошнім пацалункам упаі – Ўжо на ростань – кроплямі атруты.

Разлучымся – і стане мне лягчэй;

Бяссільны, ўпаду к табе на ўлонне, Цалуючы блакіт тваіх вачэй, Загледзеўшыся ў цемру іх прадоння.

Так да сканчання свету я прасплю, А ў Судны дзень, калі затрубяць трубы, Ты ціха зыдзеш з неба на зямлю, Каб разбудзіць таго, хто сэрцу любы.

– Здасца мне, што не прайшлі вякі;

Зусім нядаўна я цябе пакінуў, – Загледзеўся ў вачэй тваіх блакіт – Задрамаў на нейкую хвіліну [7, с. 137] Уваскрэсянне пад гукі трубы – гэта эстэтычнае ўяўленне паэта, мастацкая перафраза прароцтва апостала Паўла ў Першым пасланні да карынфянаў: «Але тое скажу вам, браты, што плоць і кроў ня могуць успадкаваць Царства Божага, і тленнае ня спадкуе нятленнае. Я кажу вам тайну: ня ўсе мы памром, але ўсе пераменімся; раптам, у імгненньне вока, пры апошняй трубе; бо затрубяць, і мртвыя ўваскрэснуць нятленнымі, а мы пераменімся; бо тленнае гэтае мае апрануцца ў нятленнае, і смяротнае гэтае – апрануцца ў несмяротнасць» (1 Кар., 15:50–51).

Для паэта, мастака і кожнага чалавека, надзеленага эстэтычнай інтуіцыяй, рай – гэта не толькі месіянская надзея, але і сучаснае быцц, боская (прырода) і людская (мастацтва) творчасць. Гэта ведаюць паэты, музыканты, жывапісцы. У раздзеле «Рай: по ту сторону добра и зла» свай кнігі «О назначении человека: опыт парадоксальной этики» М. Бярдзяеў звярнуў увагу на гэтае сузіранне рая чалавекам, здольным да выхаду з штодзнных утылітарных клопатаў: «Но и на земле извергнутый из рая человек не только вспоминает о золотом веке, но и способен переживать минуты райского блаженства в созерцании Бога, истины и красоты, в любви, в творческом экстазе… Рай в природе сохранился в ее красоте, в солнечном свете, в мерцающих в ясную ночь звздах, в голубом небе, в незапятнаных вершинах снеговых гор, в морях и реках, в лесу и хлебном поле, в драгоценных камнях и цветах, и в красоте и убранстве мира животных» [3, с. 304].

Pages:     | 1 |   ...   | 183 | 184 || 186 | 187 |   ...   | 193 |



© 2011 www.dissers.ru - «Бесплатная электронная библиотека»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.